Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Ngày 3/6/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 1309/QĐ-BCT gia hạn biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với sản phẩm đường mía có xuất xứ từ Thái Lan thêm 5 năm, đến hết ngày 15/6/2031 (theo VietnamPlus).
Đồng thời, Quyết định số 1310/QĐ-BCT gia hạn biện pháp chống lẩn tránh với đường mía từ Campuchia, Malaysia, Myanmar, Lào và Indonesia nhằm đảm bảo hiệu quả phòng vệ.
Các biện pháp này được áp dụng từ ngày 15/6/2021 (Quyết định 1578/QĐ-BCT) và bổ sung chống lẩn tránh từ 1/8/2022 (Quyết định 1514/QĐ-BCT).
| Chỉ số | Niên vụ 2020-2021 | Niên vụ 2024-2025 | Thay đổi |
|---|---|---|---|
| Sản lượng đường nội địa (triệu tấn) | ~0,71 (ước từ 1,7 lần) | 1,2 | +1,7 lần |
| Diện tích thu hoạch mía (ha) | 128.666 | 192.660 | +49,7% |
| Sản lượng mía (triệu tấn) | 6,74 | 12,43 | +84,4% |
| Năng suất mía (tấn/ha) | 60,7 | 73,3 | +20,8% |
| Số hộ nông dân trồng mía | ~151.000 | ~225.000 | +49% |
| Lượng nhập khẩu từ Thái Lan (tấn) | ~924.000 | 274.000 (niên vụ 2024-25) | -70,3% |
Doanh thu ngành phục hồi gấp 1,63 lần, lợi nhuận gấp 2,49 lần so với trước khi áp dụng biện pháp. Chỉ số CCS duy trì ổn định ở mức khoảng 10%.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Biện pháp phòng vệ thương mại đã tạo ra một rào cản kỹ thuật làm thay đổi cấu trúc dòng chảy hàng hóa và dòng tiền trong ngành mía đường.
Trước năm 2021, đường Thái Lan chiếm tỷ trọng lớn nhờ giá thấp hơn đáng kể (do trợ cấp và bán phá giá). Sau khi áp thuế, nhập khẩu giảm mạnh, giải phóng thị phần cho sản xuất nội địa.
Dòng tiền từ các doanh nghiệp chế biến đường chuyển hướng sang đầu tư vùng nguyên liệu: mở rộng diện tích, cải thiện giống, nâng năng suất từ 60,7 lên 73,3 tấn/ha trong 5 năm.
Kết quả là sản lượng mía tăng gần gấp đôi, kéo theo doanh thu và lợi nhuận ngành phục hồi mạnh. Số hộ nông dân tham gia chuỗi cung ứng tăng 49%, phản ánh dòng tiền lan tỏa xuống khu vực nông thôn.
Tuy nhiên, rủi ro thanh khoản từ hàng nhập khẩu vẫn hiện hữu. Lượng đường Thái Lan nhập khẩu đã tăng trở lại lên 274.000 tấn trong niên vụ 2024-2025, so với mức đáy 82.000 tấn ở niên vụ 2022-2023.
Nguyên nhân: giá đường Thái Lan giảm xuống mức thấp, tạo chênh lệch giá lớn so với sản phẩm nội địa. Nếu không có biện pháp phòng vệ, hành vi bán phá giá có thể tái diễn, gây sức ép lên biên lợi nhuận của các nhà máy trong nước.
Chính sách gia hạn lần này mang tính phòng thủ tài sản (risk-off) cho ngành, giúp duy trì môi trường cạnh tranh công bằng. Độ trễ chính sách (policy lag) từ các quyết định năm 2021-2022 đến nay đã cho thấy hiệu quả rõ rệt, nhưng cũng đặt ra bài toán cân bằng giữa bảo hộ và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Theo cơ quan điều tra, hàng hóa nhập khẩu từ Thái Lan trong thời kỳ rà soát vẫn có hành vi bán phá giá và nhận trợ cấp. Nguy cơ tái diễn là hiện hữu nếu các biện pháp hết hiệu lực.
Chênh lệch giá đáng kể giữa đường Thái Lan và đường nội địa có thể dẫn đến tình trạng kìm giá, ép giá nếu không có rào cản thương mại.
Các chỉ số kinh tế ngành mía đường tuy đã cải thiện nhưng vẫn nhạy cảm trước biến động nhập khẩu. Diện tích thu hoạch mía tăng gần 50% nhưng vẫn thấp hơn so với tiềm năng.
Biện pháp chống lẩn tránh mở rộng sang 5 nước (Campuchia, Malaysia, Myanmar, Lào, Indonesia) cho thấy xu hướng dịch chuyển nguồn cung qua các trung gian. Cần theo dõi chặt chẽ số liệu nhập khẩu từ các nước này trong các niên vụ tới.
Bộ Công Thương cam kết tiếp tục phối hợp kiểm tra, giám sát thực thi và cập nhật tình hình nhập khẩu để đảm bảo hiệu quả của biện pháp phòng vệ thương mại.