Từ câu chuyện giá xăng dầu giảm nhưng giá cơm phở không giảm: Nhìn về độ trễ truyền dẫn chi phí và tác động vĩ mô

Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin

Theo bài viết trên Tuổi Trẻ ngày 5/7/2025, giá xăng dầu trong nước đã giảm mạnh sau khi chạm đỉnh vào cuối tháng 3/2024. Tuy nhiên, giá các mặt hàng thực phẩm chế biến và dịch vụ ăn uống vẫn không giảm, thậm chí nhiều nơi còn tăng.

Người tiêu dùng phản ánh rằng các quán ăn đã nhanh chóng tăng giá khi xăng dầu lên đỉnh, nhưng khi giá nguyên liệu đầu vào giảm thì họ “quên” điều chỉnh giảm.

Nguồn: Tuổi Trẻ dẫn ý kiến người tiêu dùng và ghi nhận thực tế. Các con số giá xăng dầu là ước lượng dựa trên diễn biến thị trường.

Bên cạnh đó, các mặt hàng thực phẩm chế biến tại siêu thị (dầu ăn, nước mắm, sữa tươi, bún khô...) hầu như không giảm so với thời kỳ giá xăng dầu cao, ngoại trừ một số chương trình khuyến mãi ngắn hạn. Một số thương hiệu còn rục rịch tăng giá.

Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao

Sự chênh lệch giữa giá đầu vào (xăng dầu) giảm mạnh và giá đầu ra (thực phẩm chế biến, dịch vụ) không giảm phản ánh một hiện tượng kinh tế điển hình: độ trễ truyền dẫn chi phí (cost pass-through lag) và định giá kém linh hoạt (sticky prices).

Trong cấu trúc chi phí của một quán ăn vỉa hè, xăng dầu chỉ chiếm một phần nhỏ - chủ yếu là vận chuyển. Các yếu tố khác như mặt bằng, lao động, và nguyên vật liệu đầu vào (thịt, rau, gia vị) có thể đã tăng do lạm phát chung. Khi đó, doanh nghiệp có xu hướng neo giá ở mức cao để bù đắp cho các chi phí cố định đã tăng, hoặc đơn giản là tối đa hóa biên lợi nhuận.

Quan sát này đồng thời cho thấy hiệu ứng “bánh cóc” (ratchet effect): giá cả dễ tăng theo chi phí đầu vào, nhưng rất khó giảm khi chi phí đầu vào giảm. Nhà bán hàng tận dụng tâm lý “quen giá” của người tiêu dùng và thông tin bất cân xứng để duy trì mặt bằng giá cao.

Trong bối cảnh vĩ mô, hiện tượng này có thể duy trì áp lực lạm phát cốt lõi (core CPI) ngay cả khi giá năng lượng hạ nhiệt. Đối với các nhà đầu tư, điều này có nghĩa là Ngân hàng Trung ương (NHNN) có thể sẽ thận trọng trong việc nới lỏng chính sách tiền tệ, bởi lạm phát dịch vụ và thực phẩm chế biến vẫn ở mức cao.

Nếu nhìn vào dòng tiền ròng (net flow), việc giá xăng dầu giảm có lợi cho chi tiêu hộ gia đình, nhưng việc giá dịch vụ ăn uống không giảm sẽ hấp thụ phần lớn khoản tiết kiệm từ năng lượng. Như vậy, sức mua tổng thể có thể không được cải thiện đáng kể.

Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi

Các yếu tố cần tiếp tục quan sát trong thời gian tới:

• Diễn biến giá dầu thế giới (WTI/Brent): Nếu giá dầu duy trì ở vùng thấp, áp lực lên NHNN về việc giảm lãi suất có thể gia tăng. Tuy nhiên, nếu lạm phát lõi vẫn cao do giá dịch vụ, NHNN sẽ khó hành động.
• Chính sách điều hành giá của Chính phủ: Phát biểu của Thứ trưởng Bộ Công Thương cho rằng hàng hóa cần giảm khi xăng dầu giảm. Cần theo dõi các biện pháp thực tế (nếu có) để tạo áp lực giảm giá.
• Chi phí đầu vào khác: Giá nguyên liệu thô thế giới (thịt, gạo, dầu ăn) có xu hướng tăng do biến đổi khí hậu và chuỗi cung ứng. Điều này có thể chống đỡ cho việc không giảm giá của nhà bán lẻ.
• Hành vi doanh nghiệp: Các chuỗi cửa hàng, siêu thị có thể điều chỉnh giảm nếu sức mua yếu. Ngược lại, nếu nhu cầu vẫn cao, giá sẽ duy trì.
• Tác động đến các ngành: Nhóm ngành tiêu dùng nhanh (FMCG) và bán lẻ có thể hưởng lợi từ biên lợi nhuận gộp mở rộng nếu giữ nguyên giá bán. Ngành vận tải logistic giảm chi phí nhiên liệu, nhưng cần xem mức độ chuyển giao cho khách hàng.

Dữ kiện bổ sung từ bài báo: Nhiều chủ quán lấy lý do mặt bằng, lao động, nguyên vật liệu tăng để không giảm giá. Một số người tiêu dùng cho rằng mức tăng 7.000 đồng/dĩa với doanh số 100 dĩa/ngày tạo thêm 700.000 đồng/ngày lợi nhuận cho người bán.

Trên thị trường tài chính, câu chuyện này nhấn mạnh sự phân kỳ giữa giá hàng hóa đầu vào và giá tiêu dùng cuối cùng. Nhà đầu tư cần đánh giá khả năng truyền dẫn lạm phát của từng quốc gia, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến lộ trình lãi suất và tỷ giá.