Việt Nam - Hoa Kỳ chia sẻ dữ liệu hải quan điện tử: Bước ngoặt trong kiểm soát gian lận xuất xứ và thương mại

Hiện tượng thực tế và các mảnh ghép thông tin

Ngày 25-6-2025, tại Brussels (Bỉ), bên lề phiên họp Hội đồng Tổ chức Hải quan Thế giới lần thứ 147/148, Cục trưởng Cục Hải quan Việt Nam Nguyễn Văn Thọ và Cao ủy Hải quan Hoa Kỳ Rodney Scott đã ký Bản ghi nhớ hợp tác trao đổi dữ liệu điện tử giữa hai cơ quan.

Theo thông cáo từ Cục Hải quan Việt Nam, hai bên dự kiến chia sẻ dữ liệu tờ khai hàng hóa theo thời gian thực hoặc trong thời gian sớm nhất có thể. Dữ liệu này sẽ phục vụ xác định trọng điểm, quản lý rủi ro và ngăn chặn các hành vi gian lận thương mại, hàng giả, hàng cấm, gian lận xuất xứ và trốn thuế.

Cơ chế trao đổi dữ liệu được kỳ vọng giúp cơ quan hải quan hai nước tăng khả năng xác minh thông tin lô hàng, đối chiếu số liệu xuất nhập khẩu, phát hiện sớm dấu hiệu gian lận và hành vi lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.

Nguồn số liệu: Cục Hải quan Việt Nam, báo Tuổi Trẻ đăng tải ngày 25-6-2026.

Bản chất dòng tiền vận hành dưới góc nhìn cấu trúc thương mại

Việc ký kết bản ghi nhớ giữa hai cơ quan hải quan phản ánh trực tiếp áp lực gia tăng từ phía Hoa Kỳ trong việc kiểm soát nguồn gốc hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã dịch chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam để né thuế đối kháng và thuế chống bán phá giá của Mỹ.

Dữ liệu hải quan được chia sẻ theo thời gian thực sẽ cho phép Cơ quan Hải quan Hoa Kỳ (CBP) đối chiếu tờ khai xuất khẩu từ Việt Nam với tờ khai nhập khẩu tại Mỹ, phát hiện ngay lập tức các sai lệch về trị giá, chủng loại hoặc xuất xứ. Điều này làm giảm đáng kể dư địa cho các hành vi gian lận thương mại.

Xét từ góc độ dòng vốn và chuỗi cung ứng, động thái này báo hiệu một môi trường kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các luồng hàng hóa giữa hai nước. Các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần lưu ý rằng chi phí tuân thủ có thể tăng trong ngắn hạn, nhưng rủi ro bị áp thuế suất cao hoặc bị đưa vào danh sách điều tra chống gian lận xuất xứ sẽ giảm rõ rệt.

Với tổng kim ngạch thương mại song phương năm 2025 đạt 172,3 tỷ USD, trong đó xuất khẩu chiếm 153,1 tỷ USD, Việt Nam đang là đối tác thương mại lớn thứ 7 của Hoa Kỳ. Con số 6 tháng đầu 2026 đã đạt 89,58 tỷ USD, phản ánh tốc độ tăng trưởng hai chiều rất nhanh. Điều này đồng thời làm gia tăng áp lực giám sát từ phía Washington.

Đối với nhà đầu tư và trader, yếu tố cần theo dõi là tác động đến dòng tiền vào các cổ phiếu xuất khẩu chủ lực như dệt may, thủy sản, đồ gỗ, điện tử. Bất kỳ vụ việc gian lận xuất xứ nào bị phát hiện cũng có thể kích hoạt các biện pháp trừng phạt thương mại đối với toàn ngành, tương tự kịch bản từng xảy ra với mặt hàng thép và tôn mạ năm 2020-2021.

Như vậy, thỏa thuận này vừa là tín hiệu minh bạch hóa thương mại, vừa là công cụ siết chặt kỷ luật xuất nhập khẩu. Các doanh nghiệp có chuỗi cung ứng phức tạp, phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc để tái xuất sang Mỹ, sẽ chịu áp lực kiểm soát truy xuất nguồn gốc lớn hơn bao giờ hết.

Bối cảnh và những điểm cần theo dõi

Bản ghi nhớ được ký trong bối cảnh Hoa Kỳ đang tăng cường rà soát gian lận xuất xứ đối với hàng hóa từ các nước trung gian, đặc biệt sau khi Luật Thương mại và Công nghệ Mỹ - Trung leo thang. Việt Nam hiện là điểm đến chính của dòng vốn FDI dich chuyển khỏi Trung Quốc, đồng nghĩa với việc các lô hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang Mỹ sẽ nằm dưới kính hiển vi của CBP.

Bản ghi nhớ cũng cho thấy Việt Nam đang chủ động hợp tác để tránh bị áp thuế trừng phạt hoặc bị gắn mác “nước trung chuyển hàng giả mạo xuất xứ” — một rủi ro từng được Bộ Thương mại Mỹ cảnh báo trong báo cáo đầu năm 2025.

Về mặt kỹ thuật, việc chia sẻ dữ liệu tờ khai theo thời gian thực đòi hỏi hệ thống CNTT của Hải quan Việt Nam phải tương thích với tiêu chuẩn của CBP. Đây là bước tiến trong lộ trình hiện đại hóa hải quan, giúp rút ngắn thời gian thông quan cho các doanh nghiệp tuân thủ tốt, đồng thời tăng chi phí kiểm tra cho các lô hàng có rủi ro cao.

Bối cảnh rộng hơn, thỏa thuận này nằm trong chiến lược của Hoa Kỳ nhằm siết chặt kiểm soát chuỗi cung ứng, đặc biệt trong các ngành nhạy cảm như năng lượng tái tạo (pin mặt trời), linh kiện điện tử, dệt may. Việt Nam, với lợi thế là đối tác chiến lược toàn diện từ năm 2023, đang tận dụng vị thế này để củng cố lòng tin, tránh nguy cơ bị áp thuế đối kháng lan rộng.

Về phía thị trường tài chính, thông tin này có thể tác động trung tính đến tích cực đối với tâm lý nhà đầu tư nước ngoài, vì nó giảm bớt rủi ro chính sách thương mại. Tuy nhiên, các nhà xuất khẩu cần chuẩn bị cho giai đoạn hậu kiểm chặt chẽ hơn, đặc biệt là chi phí tuân thủ và chứng minh nguồn gốc nguyên liệu đầu vào.

Nhìn chung, thỏa thuận chia sẻ dữ liệu hải quan Việt-Mỹ là một bước đi chiến lược nhằm duy trì dòng chảy thương mại ổn định, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp chân chính và siết chặt kỷ cương với các hành vi lợi dụng kẽ hở thuế quan.