Bộ Công Thương vừa ban hành Thông tư số 29/2026/TT-BCT, có hiệu lực từ ngày ký, quy định chi tiết vận hành thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Văn bản này định hình lại khung pháp lý cho toàn bộ chuỗi giao dịch điện năng tại Việt Nam.
Đối tượng áp dụng bao gồm: đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện, đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện, EVN, các đơn vị cung cấp nhiên liệu và khách hàng sử dụng điện lớn. Phạm vi điều chỉnh trải dài từ đăng ký tham gia, lập kế hoạch, chào giá, huy động, xác định giá điện đến thanh toán.
Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Thông tư 29/2026/TT-BCT thiết lập các quy tắc vận hành cụ thể. Dưới đây là các ngưỡng kỹ thuật và quy trình chính được trích dẫn từ văn bản.
| Nội dung quy định | Chi tiết |
|---|---|
| Ngưỡng công suất bắt buộc tham gia trực tiếp | Nhà máy điện > 30 MW đấu nối hệ thống quốc gia |
| Ngưỡng tham gia linh hoạt (trực tiếp/gián tiếp) | Nhà máy thủy điện + năng lượng tái tạo từ 10 MW trở lên |
| Yêu cầu hạ tầng kỹ thuật | Hệ thống CNTT, SCADA, EMS, đo đếm, chữ ký số |
| Khung thời gian giao dịch ngày D-1 | Chào giá trước 11h30; công bố lịch huy động trước 16h |
| Cấu trúc bản chào | Tối đa 10 cặp giá - công suất cho mỗi chu kỳ giao dịch |
| Giá thị trường điện toàn phần | Gồm: giá điện năng thị trường (SMP) + giá công suất thị trường (CAN) |
| Cơ sở tính giá công suất (CAN) | Chọn "nhà máy điện mới tốt nhất" hằng năm (nhiệt điện than hoặc turbine khí chu trình hỗn hợp mới, chi phí thấp nhất) |
| Giá trần bản chào nhiệt điện | Xác định hằng năm, điều chỉnh theo biến động giá than, khí, dầu |
| Cơ sở chào giá thủy điện | Giá trị nước, tối ưu hóa vận hành hồ chứa |
Thị trường được vận hành theo nguyên tắc công khai, minh bạch, không phân biệt đối xử. Một ngày giao dịch tính từ 0h đến 24h. Lịch huy động bao gồm lịch không ràng buộc và lịch có ràng buộc, xét đến điều kiện kỹ thuật hệ thống điện và lưới điện.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Thông tư 29/2026/TT-BCT tác động trực tiếp đến cấu trúc dòng tiền trong ngành năng lượng Việt Nam. Việc bắt buộc tham gia thị trường điện cạnh tranh đối với các nhà máy trên 30 MW làm thay đổi căn bản cơ chế xác định doanh thu.
Trước đây, giá điện được ấn định hành chính. Nay, giá thị trường điện toàn phần (SMP + CAN) được hình thành qua cơ chế chào giá cạnh tranh. Điều này tạo ra biến động doanh thu theo chu kỳ, phụ thuộc vào chi phí nhiên liệu đầu vào và hiệu quả vận hành.
Các nhà máy nhiệt điện than và khí đối mặt với áp lực chi phí nhiên liệu. Giá trần bản chào được điều chỉnh hằng năm theo giá than, khí, dầu. Nếu giá nhiên liệu thế giới tăng, biên lợi nhuận của các nhà máy này có thể bị thu hẹp nếu không kiểm soát được chi phí vận hành.
Ngược lại, các nhà máy thủy điện và năng lượng tái tạo (từ 10 MW) có cơ chế tham gia linh hoạt. Họ có thể chọn tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp. Giá trị nước trở thành yếu tố then chốt trong chiến lược chào giá, tối ưu hóa lợi nhuận theo mùa.
Đối với các đơn vị bán buôn điện và khách hàng lớn, thị trường cạnh tranh mang đến cơ hội mua điện với giá thị trường. Tuy nhiên, rủi ro biến động giá theo giờ cũng gia tăng, đòi hỏi năng lực quản trị rủi ro tài chính và dự báo phụ tải.
EVN, với vai trò đơn vị vận hành và tham gia thị trường, sẽ chịu áp lực tái cấu trúc quy trình thanh toán và giám sát. Các khoản thanh toán được xác định dựa trên dữ liệu đo đếm, kết quả vận hành và giá thị trường. Dòng tiền ròng từ các nhà máy điện về EVN và ngược lại sẽ phụ thuộc vào chênh lệch giá chào và giá thị trường.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Văn bản này nằm trong lộ trình tái cấu trúc thị trường năng lượng Việt Nam, hướng đến vận hành theo cơ chế thị trường hoàn chỉnh. Các yếu tố cần theo dõi trong thời gian tới bao gồm:
- Tiến độ đăng ký tham gia thị trường của các nhà máy điện. Hạn chót và quy trình xử lý vi phạm chưa được nêu rõ trong thông tư.
- Biến động giá than, khí, dầu thế giới và tác động đến giá trần bản chào nhiệt điện hằng năm.
- Phương pháp lựa chọn "nhà máy điện mới tốt nhất" làm cơ sở tính giá CAN. Việc này có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh cho các nhà máy nhiệt điện than và khí mới, hiệu suất cao.
- Khả năng vận hành của hệ thống SCADA, EMS và hạ tầng đo đếm trên toàn quốc. Rủi ro kỹ thuật có thể gây chậm trễ trong thanh toán và xác định giá.
- Phản ứng của các nhà máy thủy điện và năng lượng tái tạo: họ sẽ chọn tham gia trực tiếp hay gián tiếp dựa trên lợi thế chi phí và khả năng dự báo sản lượng.
Việc công bố thông tin (dự báo phụ tải, giá trị nước, kế hoạch bảo dưỡng, kết quả giá thị trường) trên hệ thống thông tin thị trường điện sẽ gia tăng tính minh bạch. Các nhà đầu tư có thể dựa vào đó để đánh giá hiệu quả hoạt động của từng đơn vị phát điện.
Thông tư 29/2026/TT-BCT là một bước tiến trong cơ chế giá điện cạnh tranh. Tác động đến dòng vốn và chi phí năng lượng sẽ hiện rõ sau một chu kỳ vận hành hoàn chỉnh. Các nhà phân tích cần theo dõi dữ liệu giá SMP và CAN thực tế trong quý đầu tiên áp dụng.
Rủi ro thanh khoản có thể xuất hiện nếu chênh lệch giữa giá chào và giá thị trường quá lớn, gây áp lực lên dòng tiền của các đơn vị phát điện nhỏ. Ngược lại, cơ hội tối ưu hóa lợi nhuận mở ra cho các nhà máy có chi phí biên thấp và khả năng dự báo tốt.