Từ đề xuất miễn phí vé xe buýt TP.HCM: Nhìn về áp lực tài khóa và hiệu quả chuyển dịch giao thông công cộng

Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin

Theo tờ trình của UBND TP.HCM tại kỳ họp thứ ba HĐND TP.HCM khóa XI ngày 19/6/2026, thành phố đề xuất miễn 100% giá vé cho tất cả hành khách sử dụng các tuyến xe buýt nội tỉnh trong giai đoạn từ 1/7 đến 31/12/2026.

Chính sách được chia làm hai giai đoạn với cơ chế kiểm soát khác nhau.

Tổng kinh phí dự kiến thực hiện chính sách khoảng 665 tỉ đồng, trong đó:

• 454 tỉ đồng dành cho 109 tuyến xe buýt đang được ngân sách hỗ trợ kinh phí hoạt động.
• 211 tỉ đồng dành cho 26 tuyến xe buýt hoạt động theo cơ chế không trợ giá.

Nguồn kinh phí được lấy từ ngân sách thành phố. Các tuyến không áp dụng miễn phí gồm 22 tuyến liên tỉnh, 18 tuyến kết nối sân bay và 5 tuyến xe buýt thoáng nóc.

Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao

Đề xuất này phản ánh một chính sách tài khóa mang tính kích cầu dịch vụ công, không phải một biện pháp cứu trợ khẩn cấp.

Việc chi 665 tỉ đồng từ ngân sách tương đương khoảng 0,05-0,07% tổng thu ngân sách hàng năm của TP.HCM, ở mức có thể kiểm soát được nhưng cần theo dõi hiệu quả đầu ra.

Ở giai đoạn 1, cơ chế khoán doanh thu theo chuyến xe tạo ra rủi ro về hiệu quả chi tiêu: đơn vị vận tải được thanh toán dựa trên số chuyến, không phải số khách thực tế.

Điều này có thể dẫn đến tình trạng xe vẫn chạy đủ chuyến nhưng lượng khách không tăng, làm giảm hiệu suất đồng ngân sách.

Sang giai đoạn 2, việc bắt buộc định danh qua thẻ ngân hàng hoặc ví điện tử giúp chuyển từ cơ chế khoán sang cơ chế thanh toán theo sản lượng thực tế, giảm thiểu rủi ro thất thoát ngân sách.

Về mặt dòng tiền, chính sách này tác động trực tiếp đến chi phí vận hành của các doanh nghiệp vận tải công cộng, đồng thời tạo áp lực lên ngân sách chi thường xuyên của thành phố trong ngắn hạn.

Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi

Mạng lưới xe buýt TP.HCM hiện có 180 tuyến với 2.432 phương tiện. Trong đó, 1.367 xe sử dụng điện hoặc khí CNG, chiếm 56,2% tổng số phương tiện.

TP.HCM đặt mục tiêu chuyển đổi toàn bộ xe buýt sang sử dụng điện hoặc năng lượng xanh trước năm 2030.

Chính sách miễn phí vé được kỳ vọng tạo cú hích thu hút thêm hành khách, nâng tỷ lệ đảm nhận của vận tải hành khách công cộng vốn đang ở mức thấp.

Các yếu tố cần theo dõi trong 6 tháng tới:

• Lượng hành khách thực tế tăng bao nhiêu phần trăm so với cùng kỳ.
• Chi phí ngân sách thực tế có vượt dự toán 665 tỉ đồng hay không.
• Tỷ lệ chuyển đổi từ phương tiện cá nhân sang xe buýt sau khi hết giai đoạn miễn phí.

Theo đánh giá từ UBND TP.HCM, việc miễn phí vé nhằm giảm chi phí đi lại cho người dân trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động, đồng thời thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và tạo cơ sở dữ liệu để tối ưu hóa mạng lưới xe buýt.