Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Bài viết trên PLO ghi nhận quan điểm của GS-TS Mai Thanh Phong, Hiệu trưởng Trường ĐH Bách khoa, thành viên Hội đồng cố vấn chiến lược ĐMST ĐH Quốc gia TP.HCM.
Nội dung tập trung vào việc tháo gỡ các rào cản thể chế để thúc đẩy khoa học công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo (ĐMST) tại TP.HCM.
Các mục tiêu định lượng cụ thể được nêu trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP.HCM lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 như sau:
| Chỉ tiêu | Mục tiêu |
|---|---|
| Tổng chi xã hội cho R&D | Đạt mức 2% - 3% GRDP |
| Tỷ lệ chi ngân sách hàng năm cho KHCN và chuyển đổi số | Ít nhất 4% - 5% tổng chi ngân sách |
GS-TS Mai Thanh Phong đánh giá hệ sinh thái KHCN, ĐMST của TP.HCM đã có đủ tiềm lực nhưng chưa sẵn sàng tạo ra sản phẩm, doanh nghiệp công nghệ, tài sản trí tuệ và năng suất mới.
Ba nút thắt được xác định gồm: liên kết viện - trường - doanh nghiệp chưa đủ sâu, cơ chế tài chính thiên về thủ tục đầu vào hơn kết quả đầu ra, thương mại hóa thấp và thị trường vốn cho công nghệ sâu còn mỏng.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Phân tích của chuyên gia cho thấy dòng vốn ngân sách và xã hội cho R&D hiện đang bị kẹt bởi cơ chế hành chính thông thường.
GS-TS Mai Thanh Phong chỉ ra rằng không thể yêu cầu nghiên cứu công nghệ lõi, bán dẫn, AI, vật liệu mới, năng lượng mới nhưng lại vận hành bằng cơ chế hành chính thông thường.
Điều này phản ánh một độ trễ chính sách (policy lag) trong việc chuyển hóa nguồn lực tri thức thành giá trị kinh tế.
Ba nhóm đột phá thể chế được đề xuất để giải phóng dòng tiền:
- Đột phá về quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình: trao quyền chủ động cho trường ĐH, viện nghiên cứu trong tuyển dụng chuyên gia, trả thu nhập cạnh tranh, sử dụng tài sản công.
- Đột phá về tài chính R&D theo hướng chấp nhận rủi ro có kiểm soát: cần cơ chế quỹ ĐMST, quỹ đồng đầu tư, đặt hàng theo bài toán lớn, tài trợ theo cột mốc công nghệ, đánh giá theo kết quả cuối cùng thay vì kiểm soát hóa đơn chứng từ.
- Đột phá về sandbox và mua sắm công ĐMST: cho phép thử nghiệm có kiểm soát công nghệ mới trong giao thông thông minh, năng lượng, dữ liệu đô thị, y tế số, giáo dục số, logistics và chính quyền số.
Các cơ chế này nhằm chuyển dòng vốn từ chi tiêu thủ tục sang chi tiêu dựa trên kết quả (outcome-based), giảm rủi ro thanh khoản cho các dự án dài hạn.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Luật Đô thị đặc biệt đang được xây dựng được kỳ vọng là hành lang pháp lý vượt trội để luật hóa các cơ chế phân cấp, phân quyền, tài chính - ngân sách, thu hút nhân tài và huy động nguồn lực xã hội.
GS-TS Mai Thanh Phong nhấn mạnh Luật này không chỉ là luật về quản trị đô thị mà phải là luật kiến tạo năng lực cạnh tranh mới cho một siêu đô thị dựa trên tri thức, công nghệ và ĐMST.
Về chiến lược phân bổ vốn, chuyên gia cảnh báo rằng tăng ngân sách là cần thiết nhưng quan trọng hơn là cách chi. Nếu phân bổ theo lối cũ, dòng tiền sẽ không tạo ra cú hích thực sự cho nền kinh tế.
Các lĩnh vực ưu tiên được đề cập bao gồm: bán dẫn, AI, vật liệu mới, năng lượng mới, giao thông thông minh, y tế số, giáo dục số và logistics.