Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 21/7 đã chỉ ra thực trạng và điểm nghẽn của khối doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) sau gần 40 năm đổi mới.
Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Theo số liệu từ Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), số lượng DNNN giảm mạnh từ hơn 12.000 đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong đó, 497 đơn vị giữ 100% vốn Nhà nước, 198 đơn vị có cổ phần chi phối.
Khối này nắm giữ tổng tài sản 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu đạt 2,9 triệu tỷ đồng và nộp ngân sách 390.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, kết quả cơ cấu lại giai đoạn 2021-2025 vẫn chưa đạt kỳ vọng.
| Chỉ tiêu | Giá trị / Số lượng |
|---|---|
| Số lượng DNNN cuối 2025 | 695 (497 giữ 100% vốn, 198 cổ phần chi phối) |
| Tổng tài sản | 4,5 triệu tỷ đồng |
| Doanh thu | 2,9 triệu tỷ đồng |
| Nộp ngân sách | 390.000 tỷ đồng |
| Hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại (2021-2025) | 180/616 doanh nghiệp |
| Hoàn tất cổ phần hóa (2021-2025) | 0 doanh nghiệp |
| Thoái vốn (2022-2025) | 19/146 doanh nghiệp (13%), thu về 3.720 tỷ đồng |
| DNNN sau cổ phần hóa niêm yết trên TTCK | 780 doanh nghiệp, vốn hóa 407 tỷ USD (77,6% GDP), huy động vốn năm 2025: 1,12 triệu tỷ đồng |
Ông Nguyễn Ngọc Anh, đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương), cho biết Bộ đã tinh gọn từ hàng trăm doanh nghiệp xuống còn 7 đơn vị đại diện chủ sở hữu. Năm 2025, Bộ Công Thương chuyển giao phần vốn tại 5 doanh nghiệp sang SCIC với giá trị hơn 1.900 tỷ đồng.
Điển hình về vướng mắc: Tổng Công ty Giấy Việt Nam triển khai cổ phần hóa từ 2015 nhưng bế tắc do Dự án bột giấy Phương Nam, phải đến năm 2026 mới có nghị quyết Chính phủ để tiếp tục xử lý.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn chậm tạo ra áp lực thanh khoản cho các DNNN, đồng thời hạn chế dòng chảy vốn cổ phần hóa ra thị trường chứng khoán.
Theo ông Hoàng Văn Thu, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, cổ phần hóa giúp khơi thông nguồn lực qua ba khía cạnh: định giá minh bạch (đấu giá), nâng cao quản trị đại chúng và đa dạng hóa sở hữu. Tuy nhiên, thực tế chỉ 19/146 doanh nghiệp hoàn thành thoái vốn, đạt 13% kế hoạch, cho thấy tâm lý né tránh trách nhiệm và thủ tục phức tạp vẫn là rào cản lớn.
Nguyên nhân chính được các chuyên gia chỉ ra gồm:
- Phân cấp chưa mạnh, thủ tục hành chính phức tạp.
- Yêu cầu hoàn tất xử lý tài chính và phê duyệt phương án đất đai trước khi cổ phần hóa.
- Thiếu đồng bộ giữa địa phương và doanh nghiệp trong phê duyệt đất đai.
Với 780 doanh nghiệp sau cổ phần hóa đã niêm yết, quy mô vốn hóa 407 tỷ USD (77,6% GDP) cho thấy tiềm năng lớn. Nhưng việc chậm trễ trong tái cơ cấu khiến dòng vốn từ cổ phần hóa chưa được giải ngân hiệu quả, tạo ra độ trễ chính sách (policy lag) trong việc dẫn dắt tăng trưởng.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị định hướng phát triển kinh tế Nhà nước, yêu cầu tái cơ cấu DNNN theo nguyên tắc thị trường. Các chuyên gia đề xuất mạnh dạn giảm tỷ lệ sở hữu Nhà nước tại lĩnh vực không cốt lõi để tăng tính đại chúng.
Ông Hoàng Văn Thu kiến nghị thực hiện nghiêm việc cổ phần hóa gắn với niêm yết sau 90 ngày, đồng thời cải thiện thanh khoản và nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.
Bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, dẫn chứng kinh nghiệm từ Trung Quốc (củng cố doanh nghiệp chiến lược), Singapore và Malaysia (quản lý đầu tư theo danh mục), Bắc Âu (tách bạch nhiệm vụ công ích và kinh doanh).
Thị trường chứng khoán Việt Nam hiện có khoảng 780 DNNN sau cổ phần hóa niêm yết, với vốn hóa 407 tỷ USD. Nếu tiến độ tái cơ cấu được đẩy nhanh, nguồn cung cổ phiếu từ IPO và thoái vốn sẽ tác động đáng kể đến thanh khoản và định giá thị trường.
Nhà đầu tư cần theo dõi tiến độ xử lý các DNNN lớn, đặc biệt là các vướng mắc về đất đai và tài chính, cũng như vai trò của SCIC trong việc tiếp nhận và quản trị vốn Nhà nước.