Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Theo bài viết trên Tuổi Trẻ, các hình thức gian lận thương mại đang biến tướng mạnh mẽ dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI). Chuyên gia Greeni Maheshwari từ Đại học RMIT Việt Nam đã đưa ra cảnh báo cụ thể.
Các đối tượng lừa đảo sử dụng email do AI tạo ra, sao chép giọng nói, video của lãnh đạo doanh nghiệp để tạo độ tin cậy. Một thủ đoạn điển hình là "giao hàng rồi để hỏng tại cảng" (deliver-and-rot-at-port), khiến hàng hóa dễ hư hỏng mất giá trị do trì hoãn thông quan.
Tại UAE, các đối tượng đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, sau đó chuyển hướng thanh toán vào tài khoản giả.
| Loại gian lận | Mô tả | Thiệt hại ghi nhận |
|---|---|---|
| Lừa đảo qua email AI | Giả mạo email, sao chép giọng nói/video lãnh đạo | Chưa có số liệu cụ thể |
| Giao hàng rồi để hỏng tại cảng | Trì hoãn thông quan hàng dễ hư hỏng | Chưa có số liệu cụ thể |
| Lừa đảo hồ tiêu (2025) | Đối tác sử dụng pháp nhân trung gian, trì hoãn thanh toán, cung cấp chứng từ chuyển tiền giả | 600.000 USD |
Năm 2025, một doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu Việt Nam ghi nhận thiệt hại khoảng 600.000 USD. Đối tác đã sử dụng nhiều pháp nhân trung gian, trì hoãn thanh toán và cung cấp chứng từ chuyển tiền giả nhằm ép doanh nghiệp giảm giá.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Dưới góc nhìn tài chính, các vụ gian lận này tác động trực tiếp đến dòng tiền ròng (net flow) của doanh nghiệp. Khoản thiệt hại 600.000 USD không chỉ là mất mát tài sản, mà còn làm gia tăng chi phí vốn.
Doanh nghiệp buộc phải duy trì thanh khoản ròng cao hơn để đối phó rủi ro. Điều này làm giảm ROE (lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu) và EPS (thu nhập trên mỗi cổ phiếu).
Các doanh nghiệp nhỏ và vừa phụ thuộc lớn vào đàm phán qua email, tài liệu điện tử và giao dịch từ xa. Điều này tạo điều kiện cho lừa đảo, làm gia tăng rủi ro thanh khoản.
Bà Maheshwari nhận định: "Số hóa khiến các hành vi gian lận diễn ra nhanh hơn, mở rộng quy mô dễ dàng hơn và khó phát hiện hơn". Điều này tạo ra độ trễ chính sách (policy lag) trong việc ứng phó của doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Tâm lý phòng thủ tài sản (risk-off) có thể lan rộng, khiến doanh nghiệp thắt chặt chi tiêu, giảm đầu tư. Điều này ảnh hưởng đến các chỉ số vĩ mô như GDP và tăng trưởng xuất khẩu.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Bà Maheshwari khuyến nghị doanh nghiệp cần chú ý các dấu hiệu cảnh báo sớm:
- Hồ sơ người mua không thể xác minh.
- Hành vi đàm phán bất thường, tạo cảm giác cấp bách.
- Yêu cầu thanh toán đáng ngờ.
- Sự không nhất quán trong các loại giấy tờ.
Vai trò của cơ quan quản lý được nhấn mạnh trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho thương mại xuyên biên giới. Hợp tác quốc tế trong giải quyết tranh chấp cũng là yếu tố then chốt.
Các cơ quan chức năng có thể ứng dụng AI để phát hiện giao dịch bất thường, tài liệu giả mạo. Hệ thống cảnh báo sớm về gian lận cần được thiết lập.
Doanh nghiệp Việt Nam được khuyến nghị áp dụng hệ thống xác minh nhiều lớp:
- Xác minh đối tác qua nhiều kênh.
- Kiểm tra chéo thông tin qua cơ sở dữ liệu đã được xác thực.
- Sử dụng các tiêu chuẩn xác minh số và cơ chế chia sẻ thông tin.
Những biện pháp này nhằm giảm thiểu rủi ro thanh khoản và chi phí vốn, bảo vệ dòng tiền ròng của doanh nghiệp trong bối cảnh số hóa gia tăng.