Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Theo bài viết trên Tuổi Trẻ ngày 29/06/2026, TS Nguyễn Huy Hoạch (thành viên Hội đồng Khoa học tạp chí Năng lượng Việt Nam, thuộc Hiệp hội Năng lượng Việt Nam) đã đưa ra quan điểm về thiết kế chính sách giá điện theo thời gian sử dụng (TOU).
Dự thảo Luật Điện lực đề xuất thay đổi cách tính điện sinh hoạt từ bậc thang lũy tiến sang tính theo TOU. Đỉnh phụ tải hệ thống đã dịch chuyển từ ban ngày sang buổi tối, từ 17h30 đến 22h30.
Nguyên nhân: điện mặt trời gần như không phát điện vào giờ này, trong khi hàng triệu hộ gia đình đồng thời sử dụng thiết bị công suất lớn – điều hòa, bình nước nóng, bếp điện.
| Yếu tố | Mô tả từ nguồn |
|---|---|
| Khung giờ cao điểm | 17h30 - 22h30 |
| Đối tượng áp dụng đề xuất | Hộ gia đình có công tơ điện tử |
| Mục tiêu chính sách | Điều chỉnh nhu cầu theo khả năng cung ứng, không tăng tiền điện |
| Nguyên tắc 1 | Không áp dụng đại trà ngay |
| Nguyên tắc 2 | TOU là lựa chọn, không bắt buộc giai đoạn đầu |
| Nguyên tắc 3 | Chênh lệch giá giờ cao/thấp điểm hợp lý |
| Hỗ trợ an sinh | Duy trì hỗ trợ hộ nghèo, hộ chính sách, hộ dùng tối thiểu |
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Chính sách giá TOU tác động trực tiếp đến chi phí vốn và hành vi tiêu dùng năng lượng của hộ gia đình và doanh nghiệp. Việc dịch chuyển phụ tải chỉ hiệu quả khi chênh lệch giá đủ hấp dẫn.
Nếu giá giờ cao điểm bị đẩy quá cao so với giờ thấp điểm, dòng tiền hộ gia đình sẽ tái phân bổ mạnh, ưu tiên các thiết bị tiết kiệm điện hoặc thay đổi giờ sinh hoạt. Điều này tạo áp lực chi phí tức thời, nhất là với nhóm thu nhập thấp.
Về mặt vĩ mô, TOU là công cụ để giảm đầu tư nguồn và lưới điện cao điểm. Nếu thành công, chi phí vốn toàn xã hội giảm, nhưng độ trễ chính sách kéo dài do phụ thuộc vào tốc độ lắp công tơ điện tử và thay đổi hành vi.
Các doanh nghiệp sản xuất lớn, như thép, xi măng, hóa chất, vốn có phụ tải ổn định, sẽ buộc phải đánh giá lại chiến lược vận hành. Nếu chọn TOU, họ có thể dời sản xuất sang giờ thấp điểm để hưởng giá rẻ.
Ngược lại, các hộ gia đình không linh hoạt giờ sinh hoạt (có trẻ nhỏ, người già) sẽ chịu chi phí cao hơn nếu bắt buộc áp dụng TOU. Vì thế, duy trì biểu bậc thang như một lựa chọn song song giảm rủi ro thanh khoản cho nhóm này.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
TS Hoạch nhấn mạnh cần xây dựng thị trường điện minh bạch, cạnh tranh, và có cơ chế điều tiết hiệu quả. Các yếu tố sau đáng chú ý:
- Tốc độ triển khai công tơ điện tử: quyết định khả năng áp dụng TOU trên diện rộng.
- Biên độ chênh lệch giá: quyết định mức độ dịch chuyển phụ tải. Giá giờ cao điểm cần đủ phản ánh chi phí cung ứng, nhưng không gây sốc.
- Chính sách hỗ trợ hộ nghèo: duy trì an sinh xã hội, gồm hộ chính sách và hộ dùng điện tối thiểu.
- Phản ứng từ EVN và các nhà đầu tư năng lượng: tác động đến dòng vốn FDI và cổ phiếu ngành điện.
Đối với nhà đầu tư chứng khoán và năng lượng, cần theo dõi tiến độ sửa Luật Điện lực. Nếu TOU được áp dụng bắt buộc sớm, các công ty điện lực và thiết bị đo đếm (công tơ thông minh) sẽ hưởng lợi.
Về dài hạn, nếu chính sách thành công, phụ tải cực đại giảm, giảm nhu cầu đầu tư mới vào nhiệt điện và thủy điện. Điều này ảnh hưởng đến định giá các dự án năng lượng truyền thống.
Trên thị trường năng lượng quốc tế, xu hướng TOU tương tự đã được triển khai tại Mỹ, EU, Nhật Bản, với mức chênh lệch giá giờ cao/thấp điểm từ 2-5 lần. Việt Nam sẽ cần tham khảo để thiết kế biên độ phù hợp.