Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến dự án Luật An toàn, vệ sinh lao động sửa đổi, với trọng tâm thay “lương cơ sở” bằng “lương tham chiếu” trong tính mức hưởng bảo hiểm TNLĐ-BNN. Mức lương mới dự kiến bằng 1,2 lần lương cơ sở hiện hành.
Theo thuyết minh của Bộ Nội vụ, hiện tại khu vực bảo hiểm bắt buộc có tỷ lệ đóng-hưởng là trên 100 người đóng cho 1 người hưởng, trong khi bảo hiểm tự nguyện có tính chia sẻ rủi ro thấp. Chỉ có vài triệu người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện kể từ 2006.
Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Dự thảo chính sách của Bộ Nội vụ: thay “lương cơ sở” bằng “lương tham chiếu” với mức bằng 1,2 lần lương cơ sở (có thể giao quyền cho Chính phủ quy định). Điều này nhằm nâng mức hưởng bảo hiểm cho người bị TNLĐ-BNN.
Các số liệu chính từ dự thảo:
| Chỉ số | Giá trị |
|---|---|
| Hệ số lương tham chiếu/lương cơ sở | 1,2 |
| Tỷ lệ đóng-hưởng khu vực bắt buộc | >100:1 |
| Số người tham gia BHXH tự nguyện (2006-nay) | Vài triệu |
Bộ Nội vụ cũng dự kiến bổ sung đối tượng tham gia bắt buộc: người đang hưởng lương hưu có hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên, và lao động qua nền tảng công nghệ (giao hàng, lái xe). Đồng thời, mở rộng tham gia tự nguyện cho lao động có hợp đồng dưới 1 tháng.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Việc nâng mức tính hưởng bảo hiểm lên 1,2 lần lương cơ sở tương đương với tăng chi phí bảo hiểm xã hội cho người sử dụng lao động. Đối với doanh nghiệp niêm yết, chi phí lao động tăng trực tiếp ảnh hưởng đến biên lợi nhuận, đặc biệt ở các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, thủy sản.
Mở rộng đối tượng bắt buộc sang lao động nền tảng số sẽ gia tăng áp lực chi phí cho các doanh nghiệp trong nền kinh tế gig. Dòng tiền từ khu vực phi chính thức buộc phải dịch chuyển một phần vào hệ thống chính thức, giảm thanh khoản của khu vực tư nhân phi chính thức.
Về mặt ngân sách, nếu Chính phủ hỗ trợ tiền đóng cho nhóm tự nguyện (như dự kiến), gánh nặng tài khóa gia tăng. Điều này có thể hạn chế dư địa cho các gói kích thích kinh tế khác, ảnh hưởng đến kỳ vọng tăng trưởng GDP.
Kinh nghiệm từ ILO cho thấy tỷ lệ tham gia tự nguyện thấp, do đó khả năng các nhóm rủi ro cao sẽ được chuyển sang diện bắt buộc. Nếu xảy ra, chi phí cho doanh nghiệp sẽ tăng mạnh hơn.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Các nhà đầu tư cần theo dõi diễn biến dự luật qua các kỳ họp Quốc hội, đặc biệt là quy định chi tiết của Chính phủ về mức lương tham chiếu và tỷ lệ hỗ trợ. Dự kiến luật sửa đổi có hiệu lực từ 2026, tạo độ trễ điều chỉnh cho doanh nghiệp.
Tác động phân hóa theo ngành:
- Ngành bảo hiểm (BVH, MIG, PTI): hưởng lợi từ tăng phí bảo hiểm và mở rộng đối tượng tham gia.
- Ngành dệt may, da giày (TNG, MSH, GIL): áp lực chi phí lao động, biên lợi nhuận thu hẹp.
- Ngành bán lẻ, hàng tiêu dùng (MWG, FRT): tác động gián tiếp qua cầu tiêu dùng nếu thu nhập khả dụng của người lao động thay đổi.
- Doanh nghiệp công nghệ vận tải (grab, be): chi phí tuân thủ tăng khi lao động nền tảng phải tham gia BHXH bắt buộc.
Đối với thị trường forex, nếu chi phí lao động tăng làm giảm sức cạnh tranh xuất khẩu, cán cân thương mại có thể xấu đi, gây áp lực lên tỷ giá USD/VND. Tuy nhiên, tác động này còn phụ thuộc vào tốc độ điều chỉnh của năng suất lao động.
Trên thị trường hàng hóa, giá thành sản xuất tại Việt Nam tăng có thể làm giảm sức hấp dẫn của hàng xuất khẩu, tác động tiêu cực đến giá cả các mặt hàng nông sản, thủy sản và dệt may trên sàn giao dịch quốc tế.
Nhìn chung, đề xuất cải cách này mang tính dài hạn, tác động đến chi phí vận hành doanh nghiệp và dòng tiền đầu tư. Nhà đầu tư nên đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng ngành khi có thông tin chi tiết về lộ trình thực hiện.
Kết luận: Đề xuất thay lương cơ sở bằng lương tham chiếu 1,2 lần là một bước đi trong cải cách tiền lương và an sinh xã hội, tác động phân hóa đến các nhóm ngành. Việc theo dõi sát quá trình lập pháp và hướng dẫn của Chính phủ là chìa khóa để định lượng rủi ro và cơ hội đầu tư.