Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Theo tờ Financial Times, cuộc đua khai thác đất hiếm toàn cầu đang làm gia tăng căng thẳng môi trường tại nhiều quốc gia. Tại Madagascar, hơn 6.000 người dân sống gần mỏ khai thác do Rio Tinto vận hành đã cáo buộc công ty con QIT Madagascar Minerals làm ô nhiễm nguồn nước.
Các chất độc hại, bao gồm uranium, được phát hiện trong quá trình khai thác ilmenite và monazite. Monazite là khoáng sản đất hiếm có chứa nguyên tố phóng xạ.
Một nông dân tên Claudin cho biết lượng bụi từ mỏ là rất lớn. Ngư dân Donne ghi nhận số lượng cá trong sông đã giảm đáng kể.
Công ty luật Leigh Day, đại diện cho người dân, tuyên bố sẽ đệ đơn kiện trong năm nay nếu không đạt được thỏa thuận. Rio Tinto phủ nhận cáo buộc và khẳng định việc xử lý monazite tuân thủ luật pháp sở tại và quy định quốc tế.
Công ty dẫn nghiên cứu cho thấy mức phóng xạ từ mỏ nằm dưới giới hạn cho phép. Tuy nhiên, các nhà phân tích cảnh báo các công ty phát triển mỏ mới cần rút kinh nghiệm từ sai lầm quá khứ.
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Các quốc gia phương Tây đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm. Đất hiếm là thành phần quan trọng cho xe điện, turbine gió và hệ thống quốc phòng.
Việc khai thác thường đi kèm tác động tiêu cực đến môi trường. Sự phản đối từ cộng đồng và tổ chức phi lợi nhuận đã xuất hiện tại Madagascar, Myanmar và Malaysia.
Phương pháp 'leaching in situ' (bơm hóa chất vào sườn núi để tách đất hiếm) đang gây tranh cãi nhất. Tại Myanmar, phương pháp này bị cho là gây acid hóa hệ thống nước, chết hàng loạt động vật và cá, thiệt hại đất nông nghiệp.
Ông Constantine Karayannopoulos, chuyên gia trong ngành, mô tả đây là 'vết đen lớn nhất của ngành công nghiệp đất hiếm'. Các nhà đầu tư phương Tây không ưa chuộng phương pháp này, nhưng chi phí thấp hơn nhiều khiến các giải pháp thay thế khó cạnh tranh.
Công ty Serra Verde của Brazil sử dụng phương pháp khai thác khác, không bơm hóa chất vào sườn núi, nhưng thông tin chi tiết không được nêu trong bài báo gốc.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Tại Mỹ, các chủ sở hữu trước đây của mỏ đất hiếm do MP Materials vận hành đã bị quy trách nhiệm về việc để tràn hàng trăm nghìn gallon chất thải độc hại trong những năm 1980 và 1990.
Bảng dưới đây tóm tắt các sự kiện chính và rủi ro liên quan:
| Địa điểm | Thực thể liên quan | Rủi ro môi trường/pháp lý |
|---|---|---|
| Madagascar | Rio Tinto / QIT Madagascar Minerals | Ô nhiễm uranium, kiện tụng từ hơn 6.000 người dân |
| Myanmar | Các công ty khai thác sử dụng 'leaching in situ' | Acid hóa nguồn nước, chết hàng loạt động vật, thiệt hại nông nghiệp |
| Mỹ | MP Materials (mỏ cũ) | Tràn hàng trăm nghìn gallon chất thải độc hại (thập niên 1980-1990) |
| Brazil | Serra Verde | Phương pháp thay thế (không bơm hóa chất), chi phí cao hơn |
| Malaysia | Các cơ sở chế biến đất hiếm | Phản đối từ cộng đồng và tổ chức phi lợi nhuận |
Các nhà phân tích cho rằng áp lực pháp lý và chi phí môi trường đang trở thành yếu tố định giá quan trọng cho các dự án đất hiếm mới. Nhà đầu tư phương Tây thận trọng hơn với các phương pháp khai thác giá rẻ nhưng rủi ro cao.
Việc theo dõi các vụ kiện tại Madagascar và quy định môi trường tại các nước sở tại sẽ là đầu mối quan trọng để đánh giá triển vọng của các dự án thay thế nguồn cung từ Trung Quốc.
Công ty luật Leigh Day đại diện cho người dân Madagascar cho biết sẽ đệ đơn kiện trong năm 2026 nếu không có thỏa thuận. Kết quả vụ kiện có thể tạo ra tiền lệ pháp lý cho các dự án khai thác đất hiếm trên toàn cầu.