Hiện tượng thực tế và những mảnh ghép thông tin
Ngày 22/10/2023, Reuters dẫn báo cáo của EU Tax Observatory công bố một đề xuất mang tính bước ngoặt: áp thuế tối thiểu toàn cầu đối với các tỷ phú.
Cơ quan nghiên cứu có trụ sở tại Trường Kinh tế Paris ước tính sắc thuế này có thể huy động 250 tỷ USD mỗi năm. Con số này chỉ tương đương 2% trong tổng số gần 13.000 tỷ USD tài sản do 2.700 tỷ phú trên thế giới nắm giữ.
Báo cáo 2024 Global Tax Evasion Report chỉ ra thực trạng: thuế suất thực tế mà giới siêu giàu phải trả thường thấp hơn nhiều so với người nộp thuế thu nhập thông thường. Nguyên nhân là họ có thể chuyển tài sản vào các công ty vỏ bọc (shell companies) để tránh thuế thu nhập.
EU Tax Observatory dẫn số liệu cụ thể:
- Tại Mỹ: thuế suất thu nhập cá nhân hiệu dụng (effective personal tax) của tỷ phú ước tính chỉ khoảng 0,5%.
- Tại Pháp: mức thuế này gần như bằng 0% – bất chấp danh nghĩa là một quốc gia có thuế suất cao.
Giám đốc EU Tax Observatory Gabriel Zucman nhận định: "Điều này khó có thể biện minh vì nó làm suy yếu tính bền vững của hệ thống thuế và khả năng chấp nhận xã hội đối với thuế."
Bản chất dòng tiền đang vận hành ra sao
Đề xuất thuế tỷ phú toàn cầu phản ánh một xu hướng lớn: áp lực tái phân phối tài sản đang gia tăng khi bất bình đẳng thu nhập leo thang. Các chính phủ đối mặt với các khoản nợ hậu COVID-19, chi phí chuyển đổi khí hậu và gánh nặng dân số già hóa.
Hiện tượng này tạo ra một xung lực chính sách làm thay đổi động thái dòng tiền trên phạm vi toàn cầu. Các tỷ phú, với tư cách là nhóm nắm giữ tài sản lớn nhất, có xu hướng tái phân bổ danh mục đầu tư sang các tài sản trú ẩn và tận dụng các kẽ hở thuế.
Báo cáo chỉ ra một số cơ chế vận hành của dòng tiền phòng thủ:
- Dịch chuyển từ tài khoản offshore sang bất động sản: Sau khi các thỏa thuận tự động chia sẻ thông tin tài khoản (từ 2018) giảm lượng tài sản giấu tại thiên đường thuế xuống 3 lần, giới siêu giàu chuyển hướng sang đầu tư bất động sản – một kênh khó bị truy thu thuế hơn.
- Khai thác kẽ hở của thuế tối thiểu doanh nghiệp: Thỏa thuận 2021 giữa 140 quốc gia đặt mức sàn thuế doanh nghiệp 15% từ năm 2024, nhưng các công ty vẫn có thể tận dụng các ngoại lệ để giảm gánh nặng thuế.
- Cạnh tranh trợ cấp đầu tư: Các chính phủ chuyển từ cạnh tranh thuế suất sang cạnh tranh bằng trợ cấp, tuy ít gây tổn hại hơn cho cơ sở thuế nhưng vẫn tạo ra méo mó về phân bổ vốn.
Nếu thuế tỷ phú toàn cầu được thực thi, nó sẽ đánh trực tiếp vào chi phí vốn của nhóm tài sản lớn nhất thị trường. Điều này có thể gây áp lực điều chỉnh lên các tài sản tài chính có độ tập trung sở hữu cao, đặc biệt là cổ phiếu vốn hóa lớn và bất động sản cao cấp.
Bối cảnh và các dữ kiện cần theo dõi
Bối cảnh chính trị đặt ra một loạt các yếu tố cần theo dõi trong trung và dài hạn:
- Phản ứng từ Mỹ: Kế hoạch của Tổng thống Joe Biden về thuế tối thiểu 25% nhắm vào nhóm 0,01% giàu nhất nằm trong ngân sách 2024. Tuy nhiên, đề xuất này đã bị trì hoãn do Quốc hội tập trung vào các vấn đề ngân sách khẩn cấp. Nếu kế hoạch được tái khởi động, nó sẽ tạo ra hiệu ứng domino toàn cầu.
- Khả năng phối hợp quốc tế: EU Tax Observatory cho rằng một "liên minh các quốc gia sẵn sàng" (coalition of willing countries) có thể đi đầu áp dụng thuế đơn phương. Tiền lệ thành công từ việc chấm dứt bí mật ngân hàng tự động (automatic sharing of account information) từ 2018 cho thấy các thỏa thuận đa phương có thể đạt được sau nhiều năm nỗ lực.
- Tác động đến dòng vốn đầu tư: Nếu thuế suất hiệu dụng đối với tỷ phú tăng lên mức tối thiểu (2% tài sản), nó sẽ làm thay đổi cấu trúc chi phí cơ hội giữa các kênh đầu tư. Các ngành có tỷ lệ sở hữu tập trung cao (công nghệ, bất động sản, tài chính) sẽ chịu tác động mạnh.
- Rủi ro dịch chuyển tài sản: Các nghiên cứu chỉ ra rằng giới siêu giàu có thể chuyển tài sản sang crypto, art hoặc các tài sản phi tập trung khác để tránh bị truy thu. Điều này tạo ra rủi ro về độ trễ chính sách (policy lag) giữa quy định và thực tiễn thị trường.
Một điểm đáng chú ý từ báo cáo: "Sự kết thúc của chế độ bí mật ngân hàng và thuế tối thiểu doanh nghiệp đã chấm dứt cuộc cạnh tranh kéo dài hàng thập kỷ giữa các quốc gia về thuế suất." Dù vậy, vẫn còn nhiều cơ hội để giảm hóa đơn thuế.
Gabriel Zucman khép lại bằng một thông điệp mang tính định hướng: "Một điều mà nhiều người nghĩ là không thể, giờ đây chúng ta biết rằng nó thực sự có thể làm được. Bước logic tiếp theo là áp dụng logic đó cho các tỷ phú, không chỉ cho các công ty đa quốc gia."